حاصلخیزی و ماده آلی خاک

حاصلخیزی خاک توصیف کننده توانایی و قابلیت خاک برای تامین شرایط رشد پایا، بهینه و مطلوب گیاه است. در گذشته حاصلخیزی خاک، صرفاً تامین نیاز عنصری NPK بوده است.

حاصلخیزی و ماده آلی خاک

پنج‌شنبه ۱۱ آذر ۱۳۹۵ | 11:561575 بازدید

حاصلخیزی خاک توصیف کننده توانایی و قابلیت خاک برای تامین شرایط رشد پایا، بهینه و مطلوب گیاه است. در گذشته حاصلخیزی خاک، صرفاً تامین نیاز عنصری NPK بوده است. پس از آن اهمیت ماده آلی مورد توجه قرار گرفت و سرانجام بحث ریز مغذی ها مطرح شد. سپس سیستم دینامیکی زیستی (Biodynamic System)  مورد بررسی قرار گرفت و کشاورزی به عنوان یک سیستم پایدار درون اکوسیستم معرفی گردید. در این سیستم جانوران به عنوان یک قسمت از اکوسیستم کشاورزی در نظر گرفته شده اند. استانداردهای بیودینامیک محدودتر از کشاورزی آلی بود و در کشاورزی بیودینامیک متدهایی شبیه به هومیوپاتی کنونی رایج بوده است و سرانجام بحث کشاورزی آلی مطرح شد.

هر چند استفاده از کودهای معدنی ظاهراً سریعترین و مطمئن­ترین راه برای تامین حاصلخیزی خاک به شمار میرود، لیکن هزینه های زیاد مصرف کود، آلودگی و تخریب محیط زیست و خاک، نگران کننده است. بنابراین، استفاده کامل از منابع گیاهی غذایی قابل تجدید موجود (آلی و بیولوژیکی) به همراه کاربرد بهینه­ای از مواد معدنی،ن قش مهمی در جهت حفظ باروری، ساختمان و فعالیت حیاتی خاک ایفا میکند. در ایران با اقلیم غالب خشک و نیمه خشک نه تنها خاکها عموماً از نظر مواد آلی فقیر بوده بلکه به جهت بالا بودن دما، ثابت نگهداشتن و حفظ مقدار ماده آلی خاک بسیار دشوار می­باشد.

ماده آلی خاک

مواد آلی خاک عبارت از بقایای گیاهان، جانوران و میکروارگانیسم ها در مراحل مختلف تجزیه در خاک است. مواد آلی خاک وظایف زیادی بر عهده دارد و به عنوان شاخص کیفیت خاک و همچنین شاخص نیتروژن محسوب می گردد. معمولاً به کربن آلی، ماده آلی گفته می شود. کربن توده زنده میکروبی در خاک‎ها یکی از منابع قابل دسترس برای عناصر‎غذایی گیاهان و عاملی برای انتقال و چرخه ماده آلی و عناصر غذایی می باشد. علاوه بر این کربن توده‎زنده‎میکروبی به علت پاسخ دادن به مدیریت های مختلف اراضی، مانند نوع سیستم خاکورزی، آبیاری، کود دهی و ...) می­تواند شاخص حساسی نسبت به سطوح مختلف ماده‎آلی باشد. ماده آلی خاک نیز با اصلاح پایداری خاکدانه ها و کاهش فرسایش پذیری خاک، در افزایش کیفیت و تکامل  خاک نقش دارد. تغییر کاربری از مرتع و  جنگل به کشاورزی (بطور کلی تبدیل اراضی طبیعی به اراضی محل کشت و کار انسان) باعث کاهش مقدار ماده آلی و تقلیل با افزایش شخم و آماده کردن زمین کاهش می یابد.   

مواد آلی خاک یکی از اجزاء بسیار مهم آن است که بطور مستقیم و غیر مستقیم تغذیه گیاه، رشد و تولید  محصول را تحت تاثیر قرار می‌دهد. چون اقلیم ایران خشک است و میزان بارندگی سالیانه در آن ناچیز و پوشش گیاهی در اکثر نقاط ایران ضعیف است، در نتیجه خاک ایران عمدتاً دچار کمبود مواد آلی است. مروزه خاکهای مناطق  خشک و نیمه خشک ایران با مشکل  جدی کمبود مواد آلی  مواجه است و مقدار  مواد آلی  موجود در  خاکهای  کشور، به جز  مناطق  محدودی در  شمال، ماده آلی خاک کمتر از نیم درصد (5/0٪) می باشد. بنابر این  آنچه امروزه برای  کشاورزی  امری  ضروری  به نظر  می رسد آن است که در خاک حتی  با افزایش  کودهای  شیمیائی  نیز می  توان حاصلخیزی  خاک را افزایش  داد ولی در  شرایط کمبود شدید مواد آلی  کودهای  شیمیائی  قابلیت جذب  ندارد. در  حال  حاظر  با  کشاورزی  متمرکزو استفاده بی رویه از  کودهای شیمیایی خاکها  دیگر  حاصلخیزی  اولیه و سالهای  گذشته را ندارند. مواد آلی (کاه و کلش و بقایای  گیاهی، کود دامی و سایر بقایای قابل تجزیه) فرآورده های  طبیعی  و بی  خطری  هستند که یکی  از  پایه های  اساسی  کشاورزی  پایدار  را تشکیل می  دهند. سرچشمه مواد آلي خاك بقاياي حيواني و بازمانده هاي گياهي است. اين مواد از ابتداي ورود به خاك تحت تاثير مستقيم موجودات زنده و گروههاي ميكروبي آن قرار مي گيرند و تغييرات زيادي مي يابند. دو پديده  عمده در اين تغيير ماهيت مواد شناخته شده اند. پديده اول معدني شدن(Mineralization)  و پديده دوم هوموسي شدن(Humiification)  است. با توجه به اينكه خاكهاي ايران از نظر مواد آلي فقير مي باشند، افزايش ماده آلي خاكها براي حفظ حاصلخيزي و تداوم فعاليت موجودات زنده خاكزي امري ضروري است. در اهميت ماده آلي همين بس كه آن را به عنوان قلب كشاورزي پايدار نام نهاده اند و همچنين نقش آن را در خاک همانند نقش خون در بدن دانسته اند.

فواید مواد آلی خاک

مواد آلی منبع تامین 90-95 درصد ازت مورد نیاز گیاه در خاکهای کود نخورده است.

 مواد آلی میتواند منبع مهم تامین فسفر و گوگرد قابل استفاده گیاه باشد مشروط به اینکه مقدار هوموس خاک به دو درصد یا بیشتر برسد.

مواد آلی بطور مستقیم یا غیر مستقیم با افزایش فعالیت میکروبی باعث تولید مقدار زیادی مواد تشکیل دهنده خاکدانه ها از جمله پلی ساکاریدها میشود.

مواد آلي غالباً 70-30 درصد از كل ظرفيت تبادل كاتيوني(CEC)  خاك راتشكيل مي دهند. سطوح زياد  قابل دسترس در هوموس، محل هاي تبادل كاتيوني زيادي دارد كه عناصر غذايي را براي استفاده بعدي گياه  نگه مي دارد. علاوه براين، فلزات سنگين آلوده كننده مانند سرب، كادميم و فلزات مشابه كه معمولاً به علت استفاده از فاضلابها وارد خاك مي شوند را جذب سطحي مي كند و از اين طريق به پاكسازي محيط كمك ميكند.

مواد آلي عموماً مقدار آب موجود در خاك در حالت ظرفيت مزرعه و همچنين مقدار آب قابل استفاده در خاكهاي شني را افزايش داده و تهويه خاكهاي رسي را با افزايش خاكدانه سازي و در نتيجه ايجاد خلل و فرج بزرگتر، افزایش می­دهد.

موادآلي به عنوان يك كلات عمل مي كند و در نتيجه قابليت استفاده و تحرك عناصر كم مصرف را افزایش میدهد.

مواد آلي كربن مورد نياز بسياري از ميكروارگانيسم هاي مفيد خاك از جمله بعضي از باكتريهاي تثبيت کننده ازت (مانند ازتوباکترها) را فراهم میکند.

وقتي كه ماده آلي به عنوان پوشش دهنده (مالچ) به سطح خاك اضافه مي شود، فرسايش خاك را كاهش میدهد.

مواد آلي با جلوگيري از تابش مستقيم آفتاب مانع از دست رفتن رطوبت خاك مي شود و در زمستان و تابستان دمای خاک را متعادل نگه میدارد.

هوموس ناشي از ماده آلي، مقاومت خاك را در برابر تغييرات سريع اسيديته، قلياييت و شوري و همچنین صدمه آفت کشها و فلزات سمی سنگین افزایش میدهد.

راه‌های افزایش مواد آلی خاک

از جمله راه‌های افزایش مواد آلی خاک می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

- افزودن کود دامی یکی از راه‌های بسیار مهم افزایش ماده آلی در خاک است.

-افزودن بقایای گیاهی؛ شاخ و برگ گیاهی را کشاورز می‌تواند بعد از هرس کردن، مستقیماً مورد استفاده قرار دهد. یا اینکه در جایی، آن‌ها را انبار کرده و اصطلاحاً به کود کمپوست تبدیل کند.

-افزودن کود کمپوست زباله شهری؛ یکی از راه‌های بسیار مهم است که می‌توان از طریق آن، ماده آلی خاک را افزایش داد.

- افزودن کود سبز؛ به عبارت دیگر کاشت گیاهانی در روی زمین. قبل از اینکه گیاه به مرحله رشد نهایی برسد آن‌ها را شخم زده و به خاک اضافه کرد.

- افزودن بقایای حیوانی؛ که از جمله می‌توان به پودر ماهی، پودر خون، پودر استخوان، شاخ، مو و استخوان اشاره کرد.

آیا ماده آلی مستقیماً مورد استفاده گیاه قرار می گیرد؟

ماده آلی منبع عناصر غذایی است، ولی شکل آلی عناصر مستقیماً برای گیاه قابل استفاده نیست. بلکه این شکل آلی باید معدنی شود که بوسیله موجودات زنده خاک صورت می‌گیرد. بعد از معدنی شدن شکل آلی عناصر غذایی آزاد شده، مورد استفاده قرار می‌گیرد. مثلاً ازت (N) آلی در اثر معدنی شدن به نیترات (NO-3) و آمونیوم (NH4-) تبدیل می‌شود که گیاه می‌تواند آن را مورد استفاده قرار بدهد.

ارزیابی کلاس خاک از نظر کربن آلی

کلاس

درصد کربن آلی

خیلی کم

4/0-0

کم

7/0-4/0

متوسط

1-7/0

زیاد

2-1

خیلی زیاد

بزرگتر از 2

ارزیابی کلاس خاک از نظر ماده آلی

میزان مرغوبیت خاک

در صد ماده آلی

پایین

1-0

متوسط

2-1

بالا

بیشتر از 2

 مواد آلی موجود در خاک های ایران کمتر از 5/0 درصد است در حالی که استاندارد جهانی مواد آلی خاک 5/1 تا 2 درصد است. اگر خاکی دارای ماده آلی زیادی باشد رنگ آن تیره است و خاک‌هایی که دارای ماده آلی کم هستند  رنگ روشنی دارند. یک خاک حاصلخیز بایستی حداقل 3-2 در صد کربن آلی داشته باشد. کاهش مواد آلی خاک سبب شده آسیب پذیری خاک افزایش یابد


دیدگاه خود را بیان کنید
دانلود کاتالوگ شرکت ایران کود:
کودهای آلی بیولوژیک پاستوریزه در “ایران کود”